Sosyal Fobi Nedir? Belirtileri ve Terapi Süreci

Kalabalık bir ortamda konuşmadan önce yoğun heyecan hissediyor musunuz? Yeni insanlarla tanışırken yanlış bir şey söylemekten korkuyor ya da başkalarının sizi nasıl değerlendirdiğini sürekli düşünüyor musunuz?

Sosyal ortamlarda zaman zaman heyecanlanmak olağandır. Ancak bu kaygı kişinin ilişkilerini, iş yaşamını ve günlük faaliyetlerini belirgin biçimde etkiliyorsa sosyal kaygı bozukluğu açısından değerlendirilmesi gerekebilir.

Sosyal Fobi Nedir?

Sosyal fobi, diğer adıyla sosyal kaygı bozukluğu, kişinin başkaları tarafından olumsuz değerlendirilmekten, eleştirilmekten veya küçük düşürülmekten yoğun biçimde korkmasıyla karakterize bir kaygı bozukluğudur.

Bu korku yalnızca kalabalık karşısında konuşurken ortaya çıkmaz. Günlük yaşamın sıradan etkileşimlerinde de görülebilir.

Örneğin kişi:

• Toplantıda fikir belirtmekten kaçınabilir.
• Tanımadığı insanlarla konuşurken yoğun kaygı yaşayabilir.
• Telefon görüşmelerini erteleyebilir.
• Başkalarının yanında yemek yemekten rahatsız olabilir.
• Bir konuşmadan sonra söylediklerini uzun süre sorgulayabilir.

Sosyal kaygının merkezinde çoğunlukla “Başkaları benim hakkımda ne düşünecek?” sorusu bulunur.

Sosyal Fobi Belirtileri Nelerdir?

Sosyal kaygı bozukluğunun belirtileri düşünsel, duygusal, fiziksel ve davranışsal alanlarda görülebilir.

Düşünsel ve duygusal belirtiler

• Eleştirilme veya reddedilme korkusu.
• Sosyal ortamlarda kendini yetersiz hissetmek.
• Küçük hataların başkaları tarafından fark edileceğine inanmak.
• Bir görüşme öncesinde olumsuz senaryolar üretmek.
• Sosyal etkileşimlerden sonra kendi davranışlarını tekrar tekrar değerlendirmek.

Fiziksel belirtiler

• Kalp çarpıntısı.
• Terleme veya titreme.
• Yüzde kızarma.
• Mide rahatsızlığı.
• Sesin titremesi.
• Zihnin boşalmış gibi hissedilmesi.

Davranışsal belirtiler

• Sosyal davetleri reddetmek.
• Göz teması kurmaktan kaçınmak.
• Topluluk önünde konuşmamak.
• Dikkat çekmemek için sessiz kalmak.
• Yanlış anlaşılmamak amacıyla konuşmaları önceden zihinde prova etmek.

Bu belirtiler tek başına tanı koymak için yeterli değildir. Süreleri, yoğunlukları ve kişinin yaşamındaki etkileri birlikte değerlendirilmelidir.

Sosyal Fobi ile Utangaçlık Arasındaki Fark Nedir?

Utangaçlık bir kişilik özelliği veya sosyal ortamlarda yaşanan geçici bir çekingenlik olabilir.

Sosyal fobide ise kişinin yaşadığı korku daha yoğun, kalıcı ve işlevselliğini etkileyen bir düzeye ulaşabilir.

Örneğin yeni insanlarla tanışırken çekingen hisseden biri, bir süre sonra ortama uyum sağlayabilir. Sosyal kaygı yaşayan kişi ise görüşmeden günler önce kaygılanabilir, etkileşim sırasında yoğun korku hissedebilir ve sonrasında kendisini sert biçimde eleştirebilir.

Buradaki önemli fark, yalnızca heyecanın varlığı değil, kaygının kişinin yaşamını ne ölçüde sınırladığıdır.

Sosyal Fobi Neden Olur?

Sosyal kaygı bozukluğunun ortaya çıkmasında tek bir neden bulunmaz.

Genetik yatkınlık, mizaç özellikleri, öğrenilmiş davranışlar, çevresel etkenler ve geçmiş sosyal deneyimler birlikte rol oynayabilir.

Özellikle geçmişte yoğun eleştiriye, alaya veya dışlanmaya maruz kalmış kişiler sosyal değerlendirilmelere karşı daha hassas hale gelebilir. Ancak sosyal fobisi olan herkesin böyle bir deneyim yaşadığı söylenemez.

Kişinin kendisiyle ilgili olumsuz inançları da kaygıyı sürdürebilir.

• “İnsanlar beni sıkıcı bulacak.”
• “Heyecanlandığım fark edilirse rezil olurum.”
• “Yanlış bir şey söylersem herkes beni yargılar.”

Bu düşünceler, sosyal ortamlarda tehdit beklentisini artırabilir.

Sosyal Kaygı Döngüsü Nasıl Oluşur?

Sosyal kaygı sıklıkla birbirini besleyen bir döngü içinde devam eder.

1. Olumsuz beklenti: Kişi yaklaşan bir sosyal etkileşimde başarısız olacağını düşünür.
2. Fiziksel kaygı: Kalp atışı hızlanır, terleme veya titreme yaşanabilir.
3. Kendine aşırı odaklanma: Kişi konuşmanın içeriğinden çok sesinin titremesine, yüzünün kızarmasına veya nasıl göründüğüne dikkat eder.
4. Kaçınma: Ortamdan uzaklaşmak ya da konuşmamak kısa süreli rahatlama sağlayabilir.
5. Kaygının sürmesi: Kişi korktuğu durumun gerçekten nasıl sonuçlanacağını deneyimleme fırsatını kaybedebilir.

Örneğin toplantıda konuşmamak o an rahatlatıcı gelebilir. Ancak uzun vadede kişinin “Konuşursam kötü bir şey olur” düşüncesi yeterince sınanmamış kalabilir.

Etkileşimden sonra konuşmaları zihinde tekrar tekrar değerlendirme konusunu Ruminasyon Nedir? yazısında inceleyebilirsiniz.

Sosyal Fobi Nasıl Azaltılır?

Sosyal kaygıyla başa çıkmak için kullanılan yöntemler kişinin yaşadığı güçlüklerin düzeyine göre değişir.

Düşünceleri kanıt olarak kabul etmeyin

“Kesin benimle dalga geçecekler” düşüncesi bir tahmindir. Başkalarının gerçekte ne düşündüğünü gösteren kesin bir bilgi değildir.

Bu ayrımı fark etmek, olumsuz beklentilerin etkisini değerlendirmeyi kolaylaştırabilir.

Kaçınma davranışlarını fark edin

Sosyal ortamlardan sürekli uzaklaşmak kısa süreli rahatlama sağlasa da kaygının devam etmesine katkıda bulunabilir.

Kişinin ihtiyaçları ve güvenliği dikkate alınarak belirlenen, aşamalı sosyal deneyimler kaygıyla başa çıkma becerilerini geliştirebilir.

Dikkatinizi yalnızca kendinize yöneltmeyin

Bir konuşmada sürekli nasıl göründüğünüzü kontrol etmek yerine karşınızdaki kişinin söylediklerine odaklanmak etkileşime katılmayı kolaylaştırabilir.

Kendinize daha gerçekçi yaklaşın

Her konuşmanın kusursuz geçmesi gerekmez. Duraksamak, kelimeleri karıştırmak veya heyecanlanmak sosyal yaşamın doğal parçalarıdır.

Sosyal Fobide Psikoterapi Nasıl Uygulanır?

Sosyal kaygı bozukluğunda en fazla araştırılmış psikoterapi yöntemlerinden biri Bilişsel Davranışçı Terapi'dir (BDT).

BDT sürecinde kişinin sosyal durumlarla ilgili düşünceleri, kendine yönelik değerlendirmeleri, kaçınma davranışları ve güvenlik arama alışkanlıkları ele alınabilir.

Klinik değerlendirmeye göre aşamalı maruz bırakma çalışmaları da kullanılabilir. Bu çalışmalar, kişinin korktuğu sosyal durumlarla uygun bir plan içinde karşılaşmasını hedefler. Adımlar kişinin hazır olduğu düzeyden başlayarak birlikte belirlenir; amaç zorla sosyal bir ortama sokmak veya kaygıyı tamamen yok etmek değildir.

Bazı durumlarda psikoterapiye ek olarak psikiyatri uzmanı tarafından ilaç tedavisi değerlendirilebilir. İlaç başlama, değiştirme veya bırakma kararları psikiyatriste aittir.

Kaygı Bozukluğunda Bilişsel Davranışçı Terapi yazısında bu yaklaşımı daha ayrıntılı inceleyebilirsiniz.

Büyükçekmece ve Mimaroba'da Sosyal Kaygı İçin Psikolojik Destek

Sosyal ortamlarda yaşadığınız kaygı nedeniyle kendinizi sınırladığınızı düşünüyorsanız, bireysel psikoterapi sürecinde bu deneyimleri ve kaygıyı sürdüren örüntüleri değerlendirebilirsiniz.

Uzman Klinik Psikolog Sıla Gündüz Zeren, Büyükçekmece Mimaroba'daki kliniğinde yetişkinlerle yüz yüze ve uygun koşullarda online psikoterapi görüşmeleri yürütmektedir.

Görüşme seçenekleri hakkında bilgi almak için randevu sayfasını ziyaret edebilirsiniz.