Mükemmeliyetçilik Ne Zaman Zararlı Hale Gelir? Yüksek Standartlarla Kendini Tüketmek Arasındaki Fark

“Daha iyisini yapabilirdim.”

“Bu yeterince iyi değil.”

“Hata yaparsam herkes fark eder.”

“Tam yapamayacaksam başlamanın anlamı yok.”

Mükemmeliyetçilik dışarıdan bakıldığında yüksek motivasyon gibi görünebilir.

Fakat bazı kişiler için başarı isteğinin altında güçlü bir hata korkusu, yoğun öz eleştiri ve değersizlik hissi bulunur.

Araştırmalar özellikle hata yapmaya ilişkin yoğun endişe ve kendini sert biçimde değerlendirme boyutlarının anksiyete ve depresif belirtilerle ilişkili olduğunu göstermektedir. 113 binden fazla yetişkini kapsayan geniş bir meta-analizde mükemmeliyetçi kaygılar ile anksiyete, depresyon ve obsesif kompulsif belirtiler arasında anlamlı ilişkiler bulunmuştur. [1]

Yüksek standart sahibi olmak mükemmeliyetçilik midir?

Her zaman değil.

Kişinin yüksek hedeflerinin olması, disiplinli çalışması veya yaptığı işi önemsemesi tek başına problem değildir.

Daha kritik soru şudur:

“Hedefime ulaşamadığımda kendime nasıl davranıyorum?”

Sağlıklı başarı yönelimi esneklik içerir.

Kişi hata yaptığında bunun can sıkıcı olduğunu kabul edebilir fakat kendisini bütünüyle başarısız olarak tanımlamaz.

Sağlıksız mükemmeliyetçilikte ise performans yalnızca yapılan işin sonucu değildir. Kişinin kendisi hakkındaki kararın kanıtına dönüşür. Benzer otomatik örüntülerin nasıl sürdüğünü tekrarlayan döngüler üzerinden de düşünebilirsiniz.

Bir sunum kötü geçtiğinde “sunumum iyi değildi” yerine “ben yetersizim” sonucu çıkabilir.

Mükemmeliyetçilik neden ertelemeye yol açabilir?

Mükemmeliyetçiliğin en şaşırtıcı sonuçlarından biri ertelemedir.

İlk bakışta mükemmeliyetçi birinin her işe erkenden başlaması beklenir.

Fakat standart ulaşılamayacak kadar yüksek olduğunda işe başlamak bile tehdit haline gelebilir.

Çünkü başladığınız anda performansınız değerlendirilebilir hale gelir.

Bu nedenle kişi araştırmayı uzatabilir, sürekli hazırlık yapabilir, karar vermeyi erteleyebilir veya son dakikaya kadar başlayamayabilir.

Böylece “yeterince iyi yapamama” korkusu, kişinin gerçekten performans göstermesini zorlaştırır.

Başarı neden hiçbir zaman yeterli gelmiyor?

Mükemmeliyetçi sistemin temel sorunlarından biri başarı kriterinin sürekli hareket etmesidir.

Hedefe ulaşılır.

Zihin birkaç dakika rahatlar.

Ardından yeni bir standart belirlenir.

“Evet ama bunu herkes yapabilirdi.”

“Daha yüksek puan almalıydım.”

“Bu sefer şanslıydım.”

Böylece başarı öz değeri güçlendirmek yerine yalnızca bir sonraki sınavın giriş bileti haline gelir.

Kişi dışarıdan oldukça başarılı görünürken içeride sürekli başarısızlık ihtimaliyle mücadele edebilir.

Mükemmeliyetçilik terapiyle değişebilir mi?

Mükemmeliyetçilik üzerine geliştirilen Bilişsel Davranışçı Terapi müdahaleleri üzerine yapılan sistematik incelemeler, mükemmeliyetçilik düzeylerinde ve eşlik eden bazı depresyon ve kaygı belirtilerinde azalma görülebildiğini göstermektedir. [2]

Terapi sürecinde kişinin yalnızca düşüncelerini “pozitif hale getirmesi” amaçlanmaz.

Daha çok şu sorular üzerinde çalışılır:

Performans ile öz değer neden birbirine bağlandı?

Hata yapmak neden bu kadar tehdit edici?

Başarısızlık gerçekleşirse kişi bununla baş edebilir mi?

“Kusursuz” yerine “yeterince iyi” olan nasıl tanımlanabilir?

Kişi başarının dışında hangi özellikleriyle değerlidir? Bu sorular yoğunlaştığında ortaya çıkan tepkileri anlamak için duygusal tetiklenme kavramı da yol gösterici olabilir.

ACT yaklaşımında ise kişinin zihninden geçen eleştirel düşünceleri tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine bu düşüncelerle ilişkisini değiştirmesi ve değerleri doğrultusunda hareket edebilmesi üzerinde çalışılabilir.

Mükemmeliyetçilik ne zaman destek gerektirir?

Mükemmeliyetçilik iş, eğitim, ilişki veya günlük yaşamı belirgin biçimde zorlaştırıyorsa değerlendirilmesi yararlı olabilir.

Özellikle sürekli performans kaygısı, yoğun hata korkusu, erteleme, kendini küçümseme veya hiçbir başarının yeterli gelmemesi durumlarında sorun yalnızca “çok çalışmak” olmayabilir.